Ξεκινάς να απαντήσεις ένα μήνυμα. Μέχρι να τελειώσεις, εμφανίζεται μια ειδοποίηση. Ανοίγεις για λίγο τα social media, βλέπεις ένα reel, μετά άλλο ένα και ξαφνικά έχουν περάσει είκοσι λεπτά χωρίς να το καταλάβεις. Επιστρέφεις σε αυτό που έκανες, αλλά η συγκέντρωση μοιάζει πιο δύσκολη από πριν.
Αυτό δεν είναι έλλειψη πειθαρχίας ούτε «κακή συνήθεια». Είναι ο τρόπος που λειτουργεί ο εγκέφαλος όταν εκτίθεται συνεχώς σε εναλλαγές προσοχής.
Photo by Mariia Shalabaieva on Unsplash
Ο εγκέφαλος δεν είναι φτιαγμένος για multitasking
Παρότι συχνά πιστεύουμε ότι μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα, ο εγκέφαλος στην πραγματικότητα δεν κάνει multitasking. Αυτό που συμβαίνει είναι γρήγορη εναλλαγή ανάμεσα σε διαφορετικές εργασίες.
Κάθε φορά που αλλάζουμε δραστηριότητα,από ένα email σε ένα notification ή από μια σκέψη σε ένα βίντεο, ο εγκέφαλος χρειάζεται λίγα δευτερόλεπτα για να επαναπροσανατολιστεί. Αυτή η διαδικασία λέγεται “attention switching” και καταναλώνει νοητική ενέργεια.
Όταν συμβαίνει δεκάδες ή εκατοντάδες φορές μέσα στη μέρα, δημιουργείται αυτό που νιώθουμε ως mental fatigue: μια διάχυτη πνευματική κούραση χωρίς προφανή λόγο.
Τα notifications και ο κύκλος της ντοπαμίνης
Κάθε ειδοποίηση λειτουργεί σαν μικρή υπόσχεση ανταμοιβής. Μπορεί να είναι μήνυμα, like, νέο περιεχόμενο ή κάτι απρόβλεπτο. Ο εγκέφαλος απελευθερώνει ντοπαμίνη, τη νευροχημική ουσία που σχετίζεται με την προσμονή και την ευχαρίστηση.
Το σημαντικό είναι ότι η ντοπαμίνη ενεργοποιείται περισσότερο από την πιθανότητα ανταμοιβής παρά από την ίδια την ανταμοιβή. Γι’ αυτό και συνεχίζουμε να ελέγχουμε το κινητό ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάτι σημαντικό.
Τα reels και τα short videos έχουν σχεδιαστεί ακριβώς πάνω σε αυτή τη λογική: γρήγορη εναλλαγή, συνεχής καινούρια πληροφορία και άμεση διέγερση.
Photo by Austin Distel on Unsplash
Τι συμβαίνει στη συγκέντρωσή μας
Όσο περισσότερο συνηθίζουμε σε σύντομο και έντονο περιεχόμενο, τόσο πιο δύσκολο γίνεται για τον εγκέφαλο να παραμείνει σε δραστηριότητες που απαιτούν διάρκεια και βάθος όπως διάβασμα, δημιουργική σκέψη ή ουσιαστική συζήτηση.
Δεν σημαίνει ότι «χαλάει» ο εγκέφαλος. Σημαίνει ότι προσαρμόζεται. Η νευροπλαστικότητα, δηλαδή η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει, λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις: μαθαίνουμε αυτό που εξασκούμε πιο συχνά.
Αν εξασκούμαστε στη γρήγορη εναλλαγή, γινόμαστε καλύτεροι σε αυτή, αλλά δυσκολευόμαστε στη βαθιά συγκέντρωση.
Η αίσθηση της συνεχούς ανησυχίας
Πολλοί άνθρωποι παρατηρούν ότι ακόμη και σε στιγμές ησυχίας νιώθουν μια εσωτερική ανυπομονησία. Σαν να χρειάζεται πάντα κάτι να συμβαίνει. Αυτό συνδέεται με τη συνεχή διέγερση του νευρικού συστήματος.
Ο εγκέφαλος συνηθίζει σε υψηλά επίπεδα ερεθισμάτων και η ηρεμία αρχίζει να μοιάζει… βαρετή. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: αναζητούμε περισσότερη διέγερση για να αποφύγουμε την αίσθηση κενού.
Photo by Carol Magalhães on Unsplash
Μπορούμε να επαναφέρουμε την προσοχή μας;
Τα καλά νέα είναι ότι ο εγκέφαλος παραμένει ευέλικτος. Όπως έμαθε τη συνεχή εναλλαγή, έτσι μπορεί να ξαναμάθει και τη συγκέντρωση.
Μικρές αλλαγές έχουν μεγαλύτερη επίδραση απ’ όσο φανταζόμαστε. Στιγμές χωρίς ειδοποιήσεις, συνειδητά διαλείμματα από την οθόνη, δραστηριότητες που απαιτούν αργό ρυθμό, όπως περπάτημα, διάβασμα ή δημιουργική ενασχόληση, βοηθούν τον εγκέφαλο να επιστρέψει σε πιο σταθερή προσοχή.
Δεν χρειάζεται αποχή από την τεχνολογία. Χρειάζεται ισορροπία.
Η προσοχή ως νέος πολύτιμος πόρος
Στην ψηφιακή εποχή, η προσοχή μας έχει γίνει ίσως το πιο πολύτιμο αγαθό. Εκατοντάδες εφαρμογές ανταγωνίζονται καθημερινά για λίγα δευτερόλεπτα από τον χρόνο μας.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε την τεχνολογία, αυτό είναι ήδη μέρος της ζωής μας. Το ερώτημα είναι αν επιλέγουμε συνειδητά πού στρέφουμε την προσοχή μας ή αν την αφήνουμε να παρασύρεται συνεχώς.
Γιατί τελικά, η ποιότητα της προσοχής μας διαμορφώνει και την ποιότητα της εμπειρίας μας. Και ίσως η μεγαλύτερη πολυτέλεια σήμερα να είναι κάτι απλό: να μπορούμε να μείνουμε πραγματικά παρόντες σε ένα μόνο πράγμα τη φορά.
