Μια σύντομη, άγνωστη αίσθηση συχνά αρκεί για να πάρει η φαντασία μας φωτιά. Ένας στιγμιαίος πόνος, μια ζάλη που περνάει αστραπιαία ή μια ξαφνική εσωτερική μεταβολή μπορούν να προκαλέσουν ανησυχία δυσανάλογη με αυτό που πραγματικά συνέβη.
Η ίδια η αίσθηση μπορεί να διαρκεί μόνο λίγα δευτερόλεπτα, όμως η ανησυχία μπορεί να παραμείνει για πολύ περισσότερο. Αυτή η αντίδραση δεν είναι ελάττωμα της σκέψης. Είναι αντανάκλαση του πόσο στενά ο εγκέφαλος παρακολουθεί το σώμα για πιθανά σημάδια κινδύνου.
Από εξελικτική σκοπιά, η προσοχή στις σωματικές αλλαγές βοήθησε τους ανθρώπους να επιβιώσουν. Ο εγκέφαλος έμαθε να αντιμετωπίζει τις ασυνήθιστες αισθήσεις ως πιθανές απειλές, ακόμη κι όταν ήταν αβλαβείς. Στη σύγχρονη ζωή, αυτό το ένστικτο επιβίωσης συχνά «μπερδεύεται». Αντί για θηρευτές ή τραυματισμούς, οι άνθρωποι ανησυχούν για κρυφές ασθένειες και τα χειρότερα δυνατά σενάρια.
Γιατί κάποιες αισθήσεις μας τρομάζουν πολύ;
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του να γνωρίζεις το σώμα σου είναι οι αισθήσεις που εμφανίζονται ανεξήγητα. Ένας σφιγμένος μυς μπορεί να μοιάζει με κάτι σοβαρό. Ένα σύντομο νευρικό ερέθισμα μπορεί να φαίνεται δραματικό. Χωρίς σαφές νόημα, ο εγκέφαλος συμπληρώνει τα κενά, συχνά επηρεασμένος από το στρες, προηγούμενες εμπειρίες ή πληροφορίες που βρέθηκαν στο διαδίκτυο.
Έρευνες στην ψυχολογία της υγείας δείχνουν ότι η αβεβαιότητα ενισχύει το άγχος περισσότερο από την ίδια τη δυσφορία. Όταν οι άνθρωποι δεν κατανοούν τι σημαίνει μια αίσθηση, είναι πιο πιθανό να τη φοβηθούν. Οι οικείες αισθήσεις τείνουν να φαίνονται πιο ασφαλείς, ακόμη κι αν είναι ενοχλητικές, ενώ οι άγνωστες φαίνονται απειλητικές απλώς και μόνο επειδή είναι νέες.
Γιατί ο εγκέφαλος ερμηνεύει τις κάποιες αισθήσεις ως «απειλές»
Μελέτες για την ενδοαισθησία (interoception), δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται εσωτερικά σήματα του σώματος, δείχνουν ότι διαφέρει σημαντικά το πόσο έντονα αντιλαμβάνεται τις αισθήσεις κάθε άνθρωπος.
Ορισμένα άτομα είναι πιο συντονισμένα με τις σωματικές αλλαγές, κάτι που αυξάνει την επίγνωση αλλά μπορεί επίσης να ενισχύσει το άγχος. Έρευνες έχουν δείξει ότι η αυξημένη ενδοαισθητική επίγνωση συνδέεται συχνά με στρες και ανησυχία για την υγεία, ακόμη κι όταν το σώμα λειτουργεί φυσιολογικά.
Ο εγκέφαλος βασίζεται επίσης σε προηγούμενες εμπειρίες και τα πολιτισμικά μηνύματα. Σε μια εποχή όπου πολύ εύκολα μπορείς να γκουγκλάρεις για να κάνεις... διάγνωση (πολύ λάθος φυσικά), ουδέτερες αισθήσεις μπορεί να φαίνονται πολύ πιο σοβαρές απ’ ό,τι είναι. Αυτή η νοητική «μεγέθυνση» κάνει τις συνηθισμένες εμπειρίες να μοιάζουν σπάνιες και επικίνδυνες. Και συχνά μας φρικάρουν!
Αυτές οι αισθήσεις μας τρομάζουν περισσότερο (ενώ μπορεί να είναι συνηθισμένες) και πώς εξηγούνται
Η ζάλη όταν σηκώνεστε
Ιατρικές έρευνες για τη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης δείχνουν ότι η σύντομη ζάλη όταν σηκωνόμαστε είναι εξαιρετικά συχνή. Μελέτες για τις ορθοστατικές αντιδράσεις εξηγούν ότι το καρδιαγγειακό σύστημα χρειάζεται λίγο χρόνο για να προσαρμόσει τη ροή του αίματος όταν αλλάζει η στάση του σώματος. Αυτή η καθυστέρηση είναι συνήθως ακίνδυνη και υποχωρεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Η έρευνα υποδηλώνει επίσης ότι η ήπια αφυδάτωση είναι μία από τις πιο συχνές αιτίες αυτής της αίσθησης. Ακόμη και μια μικρή μείωση στα επίπεδα υγρών μπορεί να επηρεάσει τον όγκο του αίματος και την κυκλοφορία. Οι νεότεροι ενήλικες το βιώνουν τόσο συχνά όσο και οι μεγαλύτεροι, ιδιαίτερα σε ζεστό καιρό ή σε περιόδους κόπωσης.
Ξαφνικοί οξείς πόνοι
Νευρολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι τα νεύρα μερικές φορές στέλνουν αυθόρμητα σήματα χωρίς προφανή αιτία. Αυτά τα σήματα μπορεί να γίνουν αντιληπτά ως οξύς πόνος, παρότι δεν υπάρχει βλάβη στους ιστούς. Οι ερευνητές συχνά παρομοιάζουν αυτές τις αισθήσεις με «παράσιτα» σε ραδιοφωνικό σήμα, παρά με ουσιαστικό μήνυμα.
Οι μυϊκοί σπασμοί μπορούν επίσης να προκαλέσουν ξαφνικό πόνο. Μελέτες για τη μυϊκή κόπωση δείχνουν ότι η ένταση, το στρες και η κακή στάση σώματος αυξάνουν την πιθανότητα τέτοιων σύντομων ενοχλήσεων. Ο πόνος φαίνεται έντονος επειδή τα νεύρα μεταδίδουν γρήγορα τα οξέα σήματα, ακόμη κι όταν η αιτία είναι μικρή.
Η φαγούρα στο δέρμα χωρίς προφανή αιτία
Δερματολογικές έρευνες έχουν επιβεβαιώσει ότι δεν προέρχεται κάθε φαγούρα από την επιφάνεια του δέρματος. Μελέτες για τον νευροπαθητικό κνησμό δείχνουν ότι τα νεύρα μπορούν να δημιουργήσουν αίσθηση φαγούρας ανεξάρτητα από εξανθήματα ή ερεθισμούς. Η νευρική δραστηριότητα που σχετίζεται με το στρες έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει αυτές τις αισθήσεις, ιδιαίτερα σε περιόδους συναισθηματικής έντασης.
Η έρευνα δείχνει επίσης ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τον κνησμό και τον πόνο μέσω αλληλεπικαλυπτόμενων νευρικών οδών. Γι’ αυτό ο βαθύς κνησμός μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενοχλητικός και δύσκολο να αγνοηθεί, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει ορατή αιτία.
Το «μυρμήγιασμα»
Μελέτες για τη συμπίεση των νεύρων δείχνουν ότι η πίεση διαταράσσει τη φυσιολογική νευρική σηματοδότηση και τη ροή του αίματος. Όταν η πίεση απελευθερώνεται, τα νεύρα αρχίζουν να ενεργοποιούνται ξανά, δημιουργώντας αίσθηση μυρμηγκιάσματος ή «ηλεκτρικού» ρεύματος. Αυτή η επαναδραστηριοποίηση είναι καλά τεκμηριωμένη στην κλινική έρευνα και θεωρείται φυσιολογική αντίδραση.
Η παρατεταμένη καθιστική στάση, ειδικά με περιορισμένη κίνηση, έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει αυτές τις αισθήσεις. Έρευνες για την καθιστική συμπεριφορά υπογραμμίζουν ότι ακόμη και σύντομες περίοδοι μειωμένης κυκλοφορίας μπορούν να οδηγήσουν σε αισθητές νευρικές αντιδράσεις.
Το αίσθημα παλμών στην καρδιά
Έρευνες στην καρδιολογία έχουν δείξει ότι πολλοί αίσθημα παλμών συνδέονται με την αντίδραση του σώματος στο στρες και όχι με καρδιοπάθεια. Ορμόνες του στρες, όπως η αδρεναλίνη, αυξάνουν την ευαισθησία της καρδιάς, κάνοντας τις φυσιολογικές αλλαγές στον ρυθμό πιο αισθητές.
Μελέτες δείχνουν επίσης ότι η καφεΐνη ενισχύει αυτό το φαινόμενο, διεγείροντας το νευρικό σύστημα. Ακόμη και μέτρια κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει αίσθημα παλμών σε ευαίσθητα άτομα. Οι ορμονικές διακυμάνσεις έχουν επίσης συνδεθεί με αλλαγές στην αντίληψη του καρδιακού ρυθμού, ιδιαίτερα σε περιόδους σωματικής ή συναισθηματικής μεταβολής.
Οι λάμψεις και τα «μυγάκια» στα μάτια
Μελέτες στην οφθαλμολογία εξηγούν ότι οι λάμψεις και τα «μυγάκια» συχνά οφείλονται σε φυσικές αλλαγές στο υαλοειδές σώμα, τη ζελατινώδη ουσία μέσα στο μάτι. Καθώς αυτή η ουσία μετακινείται ή πυκνώνει με την ηλικία ή την καταπόνηση, μπορεί να τραβά τον αμφιβληστροειδή και να δημιουργεί σύντομα οπτικά φαινόμενα.
Η έρευνα δείχνει ότι αυτές οι αλλαγές είναι εξαιρετικά συχνές και αυξάνονται με τη χρήση οθονών και την κόπωση των ματιών. Οι περισσότερες οπτικές διαταραχές είναι καλοήθεις, αλλά οι μελέτες τονίζουν τη σημασία της παρακολούθησης των προτύπων και όχι μεμονωμένων περιστατικών.
Οσμές που δεν υπάρχουν
Νευρολογική έρευνα για τις φανταστικές οσμές δείχνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να παρερμηνεύει τα οσφρητικά σήματα λόγω μικρών διαταραχών στις αισθητηριακές οδούς. Παραρρινοκολπίτιδα, αλλεργίες και ακόμη και το στρες έχουν αποδειχθεί ότι επηρεάζουν την αντίληψη των οσμών.
Οι μελέτες σημειώνουν επίσης ότι, αν και αυτές οι αισθήσεις είναι συνήθως ακίνδυνες, σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να σχετίζονται με νευρολογικές καταστάσεις. Γι’ αυτό οι επαγγελματίες υγείας τονίζουν τη σημασία της παρατήρησης πρόσθετων συμπτωμάτων και όχι της αντίδρασης μόνο στην οσμή.
Η αίσθηση ότι πέφτουμε στον ύπνο μας
Η έρευνα στον ύπνο έχει εντοπίσει την αίσθηση πτώσης ως μέρος της μετάβασης του εγκεφάλου από την εγρήγορση στον ύπνο. Μελέτες δείχνουν ότι σε αυτή τη φάση, η μυϊκή χαλάρωση και η εγκεφαλική δραστηριότητα δεν συγχρονίζονται πάντα τέλεια. Το αποτέλεσμα είναι μια ξαφνική μυϊκή σύσπαση που συνοδεύεται από αίσθηση κίνησης.
Η έρευνα έχει συνδέσει αυτά τα επεισόδια με στέρηση ύπνου, ακανόνιστα ωράρια και χρήση διεγερτικών. Θεωρούνται φυσιολογικό μέρος της φυσιολογίας του ύπνου και δεν σχετίζονται με μακροπρόθεσμους κινδύνους για την υγεία.
Πότε πρέπει να ανησυχήσουμε
Σε πολλούς επιστημονικούς τομείς, οι μελέτες δείχνουν σταθερά ότι τα μεμονωμένα συμπτώματα σπάνια έχουν από μόνα τους ιδιαίτερη σημασία. Η ιατρική έρευνα δίνει έμφαση στα μοτίβα (δηλαδή αν κάτι είναι επαναλαμβανόμενο), στη διάρκεια και στις αλλαγές με την πάροδο του χρόνου ως τους σημαντικότερους δείκτες ανησυχίας.
Το σώμα είναι ανθεκτικό αλλά όχι τέλειο στον τρόπο που επικοινωνεί. Οι περισσότερες αισθήσεις είναι προσαρμογές, όχι συναγερμοί. Η κατανόηση της έρευνας πίσω από αυτές τις εμπειρίες μπορεί να μειώσει τον περιττό φόβο και να βοηθήσει τους ανθρώπους να αντιδρούν με περιέργεια αντί με πανικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το σώμα δεν σηματοδοτεί κίνδυνο. Απλώς μας υπενθυμίζει ότι το να είμαστε άνθρωποι συνοδεύεται, κατά καιρούς, από παράξενες αισθήσεις.
Φωτογραφίες: Freepik
Διαβάστε ακόμα:
