Πόσο συχνά έχουμε ξοδέψει χρήματα για το καινούργιο τηλέφωνο, τον καινούργιο καναπέ ή ένα ιδιαίτερο ζευγάρι παπούτσια χωρίς να υπάρχει λόγος και μάλιστα λίγο καιρό μετά κάθονται στην άκρη και δεν τα χρησιμοποιούμε καν ή δεν μας κάνουν καμία αίσθηση;

Πλέον ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι διαπιστώνουν στη ζωή τους ότι το κυνήγι του... παραπάνω -και όχι του καλύτερου- δεν τους κάνει ευτυχισμένους. Γιατί συμβαίνει αυτό; Οι ψυχολόγοι έχουν εξήγηση.

Το ένστικτο του «περισσότερου»

Από εξελικτικής άποψης, ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να αναζητά το καινούργιο και να συσσωρεύει πόρους. Στις εποχές των σπηλαίων, αυτή η ώθηση ήταν προσαρμοστική: όσοι συγκέντρωναν περισσότερη τροφή, εργαλεία ή κοινωνικά πλεονεκτήματα είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν.

Νευροβιολογικά, το ένστικτο αυτό συνδέεται με το σύστημα της ντοπαμίνης, το οποίο ανταποκρίνεται πιο έντονα όχι στις ανταμοιβές καθαυτές αλλά στις αλλαγές και τα απροσδόκητα οφέλη, ένα φαινόμενο γνωστό ως «σφάλμα πρόβλεψης ανταμοιβής». Αυτός ο μηχανισμός κρατούσε τους προγόνους μας κινητοποιημένους να αναζητούν «λίγο ακόμα», εξασφαλίζοντας επιβίωση σε αβέβαιες συνθήκες.

Σήμερα όμως ο κόσμος είναι ασύμβατος με αυτή την αρχαία καλωδίωση. Αντί για περιορισμένες ευκαιρίες απόκτησης, περιβαλλόμαστε από ατελείωτα ράφια — κυριολεκτικά και ψηφιακά — γεμάτα προϊόντα, αναβαθμίσεις και επιλογές.

Αυτό που κάποτε μας βοηθούσε να επιβιώσουμε, τώρα τροφοδοτεί κύκλους υπερκατανάλωσης και δυσαρέσκειας. Προσθέστε και τα social media, όπου βλέπουμε τι κάνουν (και τι αγοράζουν) όλοι οι άλλοι συμβάλλοντας και στη δική μας καταναλωτική μανία.

Ως αποτέλεσμα, συχνά νιώθουμε την ανάγκη να κυνηγάμε το περισσότερο, ακόμη και όταν οι βασικές μας ανάγκες καλύπτονται, κάτι που μας κρατάει δέσμιους να τρέχουμε σε έναν φανταστικό διάδρομο γυμναστικής όπου το «αρκετό» δεν είναι ποτέ αρκετό.

Photo by Carl Tronders on Unsplash

Ηδονική προσαρμογή: το ψυχολογικό φαινόμενο που μας κατατρέχει

Ένας λόγος που το «περισσότερο» δεν είναι ποτέ αρκετό είναι το ψυχολογικό φαινόμενο της ηδονικής προσαρμογής όπως λένε οι ειδικοί. Με απλά λόγια, οι άνθρωποι τείνουν να επιστρέφουν γρήγορα σε ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευτυχίας μετά από θετικές ή αρνητικές αλλαγές.

Έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και μεγάλα γεγονότα — όπως το να κερδίσεις το λαχείο ή να βιώσεις αναπηρία — συχνά έχουν μόνο προσωρινή επίδραση στην αίσθηση ευχαρίστησης και ευημερίας. Οι άνθρωποι σύντομα επιστρέφουν στη βασική τους συναισθηματική γραμμή του ανικανοποίητου.

Το μοτίβο είναι σταθερό: μια έκρηξη προσμονής, μια σύντομη ευφορία και μετά σταδιακή εξομάλυνση. Οι μελέτες δείχνουν ότι η προσοχή μας μετατοπίζεται γρήγορα από τη «λάμψη» των νέων αποκτημάτων πίσω προς τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες σε έναν κύκλο που είναι φαύλος.

Σε έναν κόσμο ατελείωτων αναβαθμίσεων, η ηδονική προσαρμογή τροφοδοτεί διαρκή δυσαρέσκεια. Χωρίς σταματημό κυνηγάμε το επόμενο αντικείμενο, την επόμενη εμπειρία, την επόμενη αναβάθμιση, αλλά η «απόδοση επένδυσης» μειώνεται συνεχώς.

Τα σημάδια ότι έχετε μπει στο φάσμα της ηδονικής προσαρμογής:

• Η παγίδα του «Αν είχα μόνο το τάδε προϊόν, θα ήμουν ευτυχισμένος».
• Η χαμένη λάμψη: Ο ενθουσιασμός νέων αγορών μειώνεται ολοένα και πιο γρήγορα.
• Συνήθειες αναβάθμισης χωρίς λόγο.
• Ατελείωτες λίστες επιθυμιών.
• Συναισθηματική πτώση αντί για διαρκή ικανοποίηση.

Photo by Felicia Buitenwerf on Unsplash

Το παράδοξο της επιλογής: όταν οι περισσότερες επιλογές μειώνουν την ευχαρίστηση

Νομίζουμε ότι θέλουμε να έχουμε πολλές επιλογές, ότι το περισσότερο σημαίνει μεγαλύτερη ευτυχία. Όμως η ψυχολογική έρευνα μας δείχνει το αντίθετο: πάρα πολλές επιλογές μάς κατακλύζουν, αυξάνουν την κόπωση απόφασης και μειώνουν την ικανοποίηση για τις επιλογές που τελικά κάνουμε.

Αυτό είναι το «παράδοξο της επιλογής».

Σε μια διάσημη μελέτη, όταν οι καταναλωτές είχαν 24 επιλογές μαρμελάδας, ήταν πολύ λιγότερο πιθανό να αγοράσουν από ό,τι όταν είχαν μόλις 6.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η επιλογή, είναι το πώς νιώθουμε μετά. Με τόσες διαθέσιμες εναλλακτικές, κατακλυζόμαστε από την αίσθηση των «χαμένων ευκαιριών».

Οι «τελειομανείς της επιλογής» (maximizers) βιώνουν περισσότερες τύψεις, λιγότερη ευτυχία και περισσότερη πίεση σε σχέση με όσους επιλέγουν κάτι που είναι «αρκετά καλό».

Photo by Vitaly Gariev on Unsplash

Ο μινιμαλισμός ως ψυχολογική παρέμβαση

Ο μινιμαλισμός συχνά παρουσιάζεται ως τάση design: λευκοί τοίχοι, καθαρές γραμμές, άδειες επιφάνειες. Στην πραγματικότητα όμως μπορεί να λειτουργήσει και ως ψυχολογική παρέμβαση.

Με την εσκεμμένη απλοποίηση και τη μείωση της περίσσειας, δημιουργούμε περιορισμούς που προστατεύουν τους γνωστικούς και συναισθηματικούς πόρους μας. Λιγότερες επιλογές σημαίνουν λιγότερη κόπωση, περισσότερη συνέπεια και περισσότερη εστίαση.

Ο μινιμαλισμός επίσης βοηθά στην επαναρύθμιση του συστήματος ανταμοιβής. Όταν σταματήσουμε να κυνηγάμε τη συνεχώς νέα διέγερση, μαθαίνουμε να εκτιμούμε περισσότερο αυτά που ήδη έχουμε.

Έρευνες δείχνουν ότι η ευγνωμοσύνη και η συνειδητή κατανάλωση αυξάνουν περισσότερο την ευημερία από οποιαδήποτε υλική απόκτηση.

Η λύση δεν είναι να εξαφανίσουμε τις ανταμοιβές στον εαυτό μας αλλά να αλλάξουμε τον τρόπο που τις βιώνουμε. Για παράδειγμα, έρευνες δείχνουν ότι η επένδυση σε εμπειρίες — ταξίδια, μάθηση, κοινωνική σύνδεση — δημιουργεί πιο μόνιμη ευτυχία από τα υλικά αγαθά.

Βρίσκοντας το «αρκετό»

Η επιστήμη είναι ξεκάθαρη: το κυνήγι του περισσότερου δεν μας κάνει πιο ευτυχισμένους. Η ηδονική προσαρμογή εξασθενεί γρήγορα τη χαρά των νέων αποκτημάτων, ενώ το παράδοξο της επιλογής μάς εξουθενώνει.

Ο μινιμαλισμός προσφέρει μια πρακτική, ψυχολογικά τεκμηριωμένη εναλλακτική, όχι ως αισθητική κενού, αλλά ως τρόπος ζωής που μειώνει το στρες και φέρνει μεγαλύτερη ευθυγράμμιση με τις αξίες μας. Το «αρκετό» δεν είναι αριθμός, είναι νοοτροπία. Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε το κυνήγι του περισσότερου μάς απομακρύνει από τη ζωή που πραγματικά θέλουμε.

Σε ποια περιοχή της ζωής σας μπερδεύετε το «περισσότερο» με το «καλύτερο»; Επιλέξτε μία — τη ντουλάπα, το πρόγραμμα ή την ψηφιακή σας ζωή — και πειραματιστείτε με το πώς θα μπορούσε να μοιάζει το «αρκετό».

Διαβάστε ακόμα:

Το σύνδρομο της ψηλής παπαρούνας: Γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν αντέχουν να σε βλέπουν να πετυχαίνεις;

Όταν σαμποτάρουμε την ευτυχία μας και πώς μπορούμε να το αλλάξουμε στην πράξη