Πολλοί ενήλικες θα άρπαζαν την ευκαιρία να ξαναζήσουν τις ανέμελες ημέρες της νιότης τους. Υπάρχει, ωστόσο, διαφορά ανάμεσα στο να απολαμβάνουμε αυτές τις φαντασιώσεις και στο να αποφεύγουμε ενεργά τις ευθύνες της ενηλικίωσης. Η αποφυγή μπορεί να εκδηλώνεται με συχνές αλλαγές εργασίας ή με την έναρξη μιας νέας σχέσης κάθε φορά που βαριόμαστε ή νιώθουμε ότι πιεζόμαστε υπερβολικά.
Το σύνδρομο του Πίτερ Παν είναι ένας όρος της εκλαϊκευμένης ψυχολογίας που περιγράφει αυτό το μοτίβο συμπεριφοράς.
«Πρόκειται για την περίπτωση ενός ενήλικα που δυσκολεύεται να ωριμάσει», εξηγεί η Mindy DeSeta, ψυχολόγος με έδρα το Μαϊάμι και ειδικός στις σχέσεις και τη σεξουαλική υγεία. «Αποφεύγει τις ευθύνες της ενήλικης ζωής, υπεκφεύγει όταν έρχεται αντιμέτωπος με τις απαιτήσεις της πραγματικότητας και τείνει να παρουσιάζει συναισθηματική ανωριμότητα».
Τι είναι το σύνδρομο του Πίτερ Παν;
«Το σύνδρομο του Πίτερ Παν περιγράφει την περίπτωση ενός ανθρώπου που αντιστέκεται στη μετάβαση στο επόμενο στάδιο της ενήλικης ζωής, με όλες τις πρόσθετες ευθύνες, τις οικονομικές υποχρεώσεις και τις δεσμεύσεις στις σχέσεις που αυτή συνεπάγεται», εξηγεί η Sabrina Romanoff, αδειοδοτημένη κλινική ψυχολόγος και επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU).
Η σημαντικότερη ένδειξη είναι ότι η ζωή ενός ανθρώπου μοιάζει να έχει μείνει παγωμένη στη δεκαετία των 20, ακόμη κι αν η πραγματική του ηλικία είναι πολύ μεγαλύτερη.
Τα άτομα αυτά συχνά δίνουν προτεραιότητα στις άμεσες απολαύσεις, όπως η κατανάλωση αλκοόλ, οι παρορμητικές αγορές και οι περιστασιακές ερωτικές σχέσεις, αντί να επικεντρώνονται σε μακροπρόθεσμους στόχους, όπως η αγορά κατοικίας, η αποταμίευση, η επιλογή ενός συντρόφου ζωής ή η απόκτηση παιδιών.
Το σύνδρομο πήρε το όνομά του από τον φανταστικό ήρωα Πίτερ Παν, ο οποίος δεν ήθελε ποτέ να μεγαλώσει. Αν και δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση ψυχικής υγείας, μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση και τις σχέσεις ενός ανθρώπου.
Photo by Ale Matei on Unsplash
Συνήθως, στη ρίζα του βρίσκεται ο φόβος και, πιο συγκεκριμένα, ο φόβος της αποτυχίας, σύμφωνα με την DeSeta. Το άτομο μπορεί να ανησυχεί ότι δεν είναι αρκετά καλό ή ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που έχουν οι άλλοι από αυτό.
«Η πλήρης αποφυγή των ευθυνών της ενήλικης ζωής μπορεί να μοιάζει ασφαλέστερη επιλογή από το ενδεχόμενο να προσπαθήσει κανείς και να αποτύχει», εξηγεί.
Ένα άτομο με αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την επαγγελματική του θέση, φτάνοντας συστηματικά αργοπορημένο στη δουλειά ή παραμελώντας την ολοκλήρωση των καθηκόντων του. Μπορεί, επίσης, να μην παραμένει αρκετό καιρό σε καμία εργασία, ώστε να αποκτήσει περισσότερες δεξιότητες ή να διεκδικήσει μια προαγωγή.
Στο σπίτι, ενδέχεται να αναβάλλει το πλύσιμο των ρούχων μέχρι να μην έχει τίποτα καθαρό να φορέσει. Στις σχέσεις του, ο σύντροφός του μπορεί να τον περιγράφει ως άνθρωπο χωρίς ιδιαίτερες φιλοδοξίες ή κίνητρο.
Γιατί το σύνδρομο του Πίτερ Παν εμφανίζεται συχνότερα στους άνδρες;
«Συχνότερα, ο όρος “σύνδρομο του Πίτερ Παν” χρησιμοποιείται για να περιγράψει άνδρες, αλλά και οι γυναίκες μπορούν να πέσουν σε αυτή την παγίδα», σημειώνει η ειδικός.
Στα ζευγάρια, ο ένας σύντροφος μπορεί να αναλάβει έναν σχεδόν γονεϊκό ρόλο, διαχειριζόμενος τα οικονομικά και τις δουλειές του σπιτιού. Ο άλλος μπορεί να παραμελεί αυτές τις υποχρεώσεις, αφήνοντας στον σύντροφό του ακόμη και τις σημαντικές αποφάσεις.
«Με την πάροδο του χρόνου, ο σύντροφος που επωμίζεται το μεγαλύτερο μέρος του νοητικού και πρακτικού φορτίου αρχίζει να αισθάνεται δυσαρέσκεια και μοναξιά και τελικά απομακρύνεται συναισθηματικά», εξηγεί.
Στον πυρήνα του, το σύνδρομο του Πίτερ Παν αφορά την ετοιμότητα ενός ανθρώπου να περάσει στο επόμενο στάδιο της ενήλικης ζωής.
«Οι άνδρες τείνουν να αναβάλλουν τη δημιουργία μιας σταθερής ζωής μέχρι να αισθανθούν ότι έχουν εδραιώσει επαρκώς την επαγγελματική και οικονομική τους κατάσταση. Συχνά, μάλιστα, η αίσθηση αυτής της ετοιμότητας επηρεάζεται από το αν θεωρούν ότι βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με τους συνομηλίκους τους», αναφέρει η Romanoff.
Παρόλο που ορισμένες γυναίκες κερδίζουν εξίσου πολλά ή ακόμη περισσότερα χρήματα από τους συντρόφους τους, οι άνδρες εξακολουθούν να κοινωνικοποιούνται με την προσδοκία ότι θα αναλάβουν τον ρόλο του οικονομικού συντηρητή της οικογένειας.
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το σύνδρομο φαίνεται να είναι συχνότερο στους άνδρες σχετίζεται με τα βιώματα και τα πρότυπα που διαμορφώνονται κατά την παιδική ηλικία.
Παραδοσιακά, τα κορίτσια μαθαίνουν να αναλαμβάνουν τον ρόλο του φροντιστή, είτε αυτό σημαίνει να ετοιμάζουν το φαγητό είτε να προσέχουν τα μικρότερα αδέλφια τους.
Επιπλέον, σύμφωνα με μία θεωρία, οι πατέρες ενδέχεται να διαδραματίζουν ρόλο στην ανάπτυξη του συνδρόμου του Πίτερ Παν, εξηγεί η DeSeta.
Όπως αναφέρει, όταν οι πατέρες είναι ψυχροί, απόμακροι και συναισθηματικά αποσυνδεδεμένοι από τους γιους τους, δυσκολεύεται να αναπτυχθεί μεταξύ τους μια σχέση εμπιστοσύνης. Ως αποτέλεσμα, οι γιοι μπορεί να στρέφονται στις μητέρες τους για παρηγοριά και προστασία, γεγονός που ενδέχεται να καθυστερεί ή να παρεμποδίζει τη συναισθηματική τους ωρίμανση.
Παράλληλα, οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για την επιτυχία και, για ορισμένους άνδρες, αυτή ταυτίζεται με την οικονομική σταθερότητα.
«Οι άνδρες που ζουν σε μεγάλες πόλεις συχνά υιοθετούν έναν έντονα ηδονιστικό τρόπο ζωής, δημιουργώντας τη δική τους εκδοχή ενός ενήλικου Disneyland, από την οποία μπορεί να είναι δύσκολο να αποχωριστούν», λέει η Romanoff.
Εξηγεί ότι, αν δεν καταφέρουν να πετύχουν τον στόχο που έχουν θέσει για τον εαυτό τους, η προσωπική τους εξέλιξη μπορεί να μείνει στάσιμη. Έτσι, παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια κατάσταση που θυμίζει το σύνδρομο του Πίτερ Παν, μέχρι να ενισχυθεί η αυτοπεποίθησή τους.
Πώς επηρεάζει την ψυχική υγεία και τις σχέσεις
Σε αντίθεση με τον φανταστικό ήρωα, κανένα μαγικό ξόρκι δεν μπορεί να παρουσιάσει την αποφυγή των ευθυνών ως κάτι θετικό.
«Το σύνδρομο του Πίτερ Παν σας κρατά εγκλωβισμένους και περιορίζει τις δυνατότητές σας», λέει η DeSeta. «Πάνω απ’ όλα, οδηγεί σε συναισθηματική ανικανοποίητη ζωή, στόχους που δεν εκπληρώνονται, οικονομικά προβλήματα, δυσκολίες στις σχέσεις και μια επαγγελματική πορεία που δεν εξελίσσεται ποτέ ουσιαστικά».
Η Romanoff προσθέτει ότι τα άτομα αυτά μπορεί να εξαρτηθούν από την πρόσκαιρη ευφορία που προκαλεί η ντοπαμίνη, όταν βιώνουν γρήγορες συγκινήσεις και άμεσες ανταμοιβές.
«Παρόλο που αυτή η συμπεριφορά μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση εκείνη τη στιγμή, τελικά δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο που σας κρατά στάσιμους, ενώ οι συνομήλικοί σας προχωρούν ουσιαστικά προς την ενηλικίωση», εξηγεί.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα ντροπής και αμφιβολίας για τον εαυτό, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τον ίδιο κύκλο. Δεν είναι, επίσης, ασυνήθιστο τα άτομα αυτά να αισθάνονται όλο και περισσότερο άγχος, θλίψη και κοινωνική απομόνωση.
«Στις σχέσεις, ο σύντροφος που αναλαμβάνει τον ρόλο του φροντιστή πληρώνει τους λογαριασμούς, διεκπεραιώνει τις δουλειές του σπιτιού, οργανώνει τις κοινωνικές υποχρεώσεις και παίρνει μόνος του τις δύσκολες αποφάσεις», λέει η DeSeta.
«Είναι πολύ δύσκολο να αισθανθείτε ερωτική επιθυμία για τον σύντροφό σας όταν νιώθετε ότι πρέπει να συμπεριφέρεστε απέναντί του σαν γονιός».
Εάν αυτή η δυναμική συνεχιστεί, το άτομο που επωμίζεται όλες τις ευθύνες μπορεί να εξαντληθεί συναισθηματικά και να αρχίσει να νιώθει έντονη δυσαρέσκεια απέναντι στον σύντροφό του.
Επιπλέον, συχνά χάνει την εμπιστοσύνη του, καθώς δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στον άλλον για να συμβάλει στη διατήρηση της σχέσης.
Πώς να αντιμετωπίσετε το σύνδρομο του Πίτερ Παν
Επειδή το σύνδρομο του Πίτερ Παν μπορεί να υπονομεύσει την ευτυχία και την ευημερία σας, είναι σημαντικό να προσπαθήσετε να σπάσετε αυτόν τον κύκλο.
«Το άτομο που δεν αξιοποιεί τις δυνατότητές του πρέπει να αρχίσει να κάνει βήματα για να βγει από αυτή τη στασιμότητα. Διαφορετικά, δεν θα καταφέρει ποτέ να νιώσει πραγματικά ικανοποιημένο με τον εαυτό του», τονίζει η DeSeta. «Θα συνεχίσει να ζει μια ζωή γεμάτη άγχος και φόβο».
Η εγκατάλειψη ενός τρόπου ζωής που χαρακτηρίζεται από την αποφυγή της ενηλικίωσης απαιτεί αυτοπαρατήρηση και ειλικρίνεια σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι πράξεις μας επηρεάζουν το μέλλον και τις σχέσεις μας, προσθέτει η Romanoff.
Αναρωτηθείτε αν οι συνήθειές σας εξυπηρετούν πραγματικά τις ανάγκες σας ή αν σας εμποδίζουν να πετύχετε τους μακροπρόθεσμους στόχους σας. Εάν πίσω από αυτή τη συμπεριφορά βρίσκεται ο φόβος, η συμβουλή της είναι να υπενθυμίζετε στον εαυτό σας ότι έχετε τη δυνατότητα να αντιδράσετε διαφορετικά.
Η ειδικός προτείνει να προσδιορίσετε τι είναι πραγματικά σημαντικό για εσάς και να φροντίσετε οι πράξεις σας να συμβαδίζουν με τις αξίες και τους στόχους σας.
Για παράδειγμα, μπορείτε να ξεκινήσετε καταρτίζοντας έναν προσωπικό προϋπολογισμό ή αποταμιεύοντας ένα συγκεκριμένο ποσό από τον μισθό σας. Εναλλακτικά, μπορείτε να σκεφτείτε τι ακριβώς αναζητάτε σε μια σχέση και να αρχίσετε να βγαίνετε ραντεβού με πιο συνειδητή πρόθεση και σαφέστερα κριτήρια, προσθέτει.
Από την άλλη πλευρά, εάν έχετε αναλάβει τον γονεϊκό ρόλο ή τον ρόλο του φροντιστή μέσα στη σχέση σας, ίσως χρειάζεται να κάνετε ένα βήμα πίσω.
«Αφήστε τον σύντροφό σας να αρχίσει να αντιμετωπίζει μόνος του τις δυσκολίες και να αναλαμβάνει τις ευθύνες του», συμβουλεύει η DeSeta.
Τέλος, αναγνωρίστε με ποιον τρόπο μπορεί άθελά σας να ενισχύετε αυτή τη συμπεριφορά και συζητήστε μαζί πώς θα μπορούσατε να κατανείμετε πιο δίκαια τους ρόλους και τις υποχρεώσεις σας.
Το βασικό μήνυμα: Η ενηλικίωση δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την ανεμελιά, τη χαρά ή τον αυθορμητισμό μας. Σημαίνει, όμως, ότι μαθαίνουμε να συνδυάζουμε την ελευθερία μας με την ανάληψη ευθυνών, χωρίς να αφήνουμε στους άλλους το βάρος να οργανώνουν τη ζωή μας.
Διαβάστε ακόμα:
Δεν έχεις κανονίσει τίποτα για το ΣΚ; Γιατί η ανάγκη να κάνεις συνεχώς κάτι μπορεί να σε εξαντλεί
