Ένα αμφιλεγόμενο σχόλιο, ένα βίντεο ή μια παλιά ανάρτηση μπορούν να βάλουν κάποιον στο επίκεντρο μιας τεράστιας διαδικτυακής συζήτησης μέσα σε λίγες ώρες. Χιλιάδες άνθρωποι σπεύδουν να σχολιάσουν, να εκφράσουν την αγανάκτησή τους, να ζητήσουν εξηγήσεις ή ακόμη και να απαιτήσουν τον αποκλεισμό του από τη δημόσια ζωή. Συχνά, μάλιστα, χωρίς να γνωρίζουν προσωπικά τον άνθρωπο που κρίνουν ή να έχουν παρακολουθήσει ολόκληρο το περιστατικό.
Το φαινόμενο είναι γνωστό ως cancel culture ή κουλτούρα της ακύρωσης και έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της διαδικτυακής πραγματικότητας. Δεν αφορά μόνο διάσημους, influencers και δημόσια πρόσωπα. Ακόμη και ένας άγνωστος χρήστης μπορεί να βρεθεί ξαφνικά αντιμέτωπος με χιλιάδες επικριτικά σχόλια.
Τι είναι όμως αυτό που κάνει τόσο πολλούς ανθρώπους να συμμετέχουν σε μια δημόσια κατακραυγή; Και γιατί μια αρνητική είδηση μπορεί να προκαλέσει τόσο έντονες αντιδράσεις;
Photo by Markus Winkler on Unsplash
Η ηθική αγανάκτηση μας κινητοποιεί
Όταν βλέπουμε κάποιον να συμπεριφέρεται με τρόπο που θεωρούμε άδικο, προσβλητικό ή ανήθικο, είναι φυσιολογικό να αισθανόμαστε θυμό. Η ηθική αγανάκτηση αποτελεί ένα ανθρώπινο συναίσθημα που συνδέεται με τις αξίες μας και την ανάγκη να υπερασπιζόμαστε όσα θεωρούμε σωστά. Στα social media, όμως, αυτό το συναίσθημα μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη ένταση.
Ένα περιστατικό που υπό άλλες συνθήκες θα προκαλούσε μια συζήτηση μεταξύ φίλων μπορεί να εξελιχθεί σε δημόσια αντιπαράθεση με χιλιάδες συμμετέχοντες. Κάθε νέα ανάρτηση, σχόλιο ή κοινοποίηση δίνει μεγαλύτερη προβολή στο γεγονός και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ακόμη περισσότερες αντιδράσεις.
Η ψυχολογία έχει εξετάσει πώς η έκφραση ηθικής αγανάκτησης στο διαδίκτυο μπορεί να ενισχύεται από την κοινωνική επιβράβευση. Όταν ένα οργισμένο σχόλιο συγκεντρώνει πολλά likes και θετικές αντιδράσεις, ο χρήστης μπορεί να ενθαρρυνθεί να εκφραστεί με παρόμοιο τρόπο και στο μέλλον.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δημόσια διαμαρτυρία είναι υποκριτική ή ότι ο θυμός δεν είναι δικαιολογημένος. Σημαίνει ότι ο τρόπος λειτουργίας των πλατφορμών μπορεί να επηρεάζει το πώς εκφράζουμε τα συναισθήματά μας.
Photo by dlxmedia.hu on Unsplash
Θέλουμε να ανήκουμε στην ομάδα που έχει δίκιο
Η ανάγκη να αισθανόμαστε ότι ανήκουμε κάπου είναι βαθιά ανθρώπινη. Οι απόψεις, οι αξίες και οι κοινωνικές μας ομάδες αποτελούν σημαντικό μέρος της ταυτότητάς μας. Όταν ένα θέμα προκαλεί έντονη αντιπαράθεση, η δημόσια τοποθέτηση μπορεί να λειτουργήσει και ως τρόπος να δείξουμε με ποια πλευρά ταυτιζόμαστε.
Για παράδειγμα, όταν οι περισσότεροι άνθρωποι στον διαδικτυακό μας κύκλο καταδικάζουν μια συμπεριφορά, μπορεί να αισθανθούμε μεγαλύτερη πίεση να εκφράσουμε κι εμείς τη δυσαρέσκειά μας. Η κοινωνική ψυχολογία περιγράφει αυτή την επιρροή μέσα από μηχανισμούς όπως η κοινωνική συμμόρφωση και η ομαδική ταυτότητα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ανάγκη να συμφωνήσουμε με την ομάδα γίνεται ισχυρότερη από την επιθυμία μας να εξετάσουμε τα γεγονότα προσεκτικά.
Γιατί ο θυμός εξαπλώνεται τόσο γρήγορα στα social media
Οι αναρτήσεις που προκαλούν έντονα συναισθήματα έχουν συχνά μεγαλύτερη πιθανότητα να τραβήξουν την προσοχή μας. Ο θυμός, η έκπληξη και η αγανάκτηση μπορούν να μας οδηγήσουν να σταματήσουμε το scrolling, να διαβάσουμε τα σχόλια και να συμμετάσχουμε στη συζήτηση.
Έρευνες έχουν δείξει ότι το περιεχόμενο που χρησιμοποιεί έντονη ηθική και συναισθηματική γλώσσα μπορεί να διαδίδεται περισσότερο στα κοινωνικά δίκτυα. Έτσι, μια αρχική κριτική μπορεί να μετατραπεί σε μια αλληλουχία ολοένα πιο έντονων αντιδράσεων, ιδιαίτερα όταν το περιεχόμενο αναπαράγεται χωρίς το αρχικό του πλαίσιο.
Και όσο περισσότερο βλέπουμε ανθρώπους να εκφράζουν την ίδια οργή, τόσο ευκολότερα μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι αυτή είναι η μοναδική αποδεκτή αντίδραση.
Είναι πιο εύκολο να κρίνουμε κάποιον που δεν γνωρίζουμε
Στην καθημερινή ζωή, όταν ένας φίλος ή ένας συνάδελφος κάνει κάτι που μας ενοχλεί, έχουμε συνήθως περισσότερες πληροφορίες για τον χαρακτήρα του, τις συνθήκες και τις προθέσεις του. Στο διαδίκτυο, αντίθετα, μπορεί να κρίνουμε έναν άνθρωπο από λίγα δευτερόλεπτα βίντεο ή από μία μεμονωμένη φράση.
Στην ψυχολογία υπάρχει η έννοια του fundamental attribution error, της τάσης δηλαδή να αποδίδουμε τη συμπεριφορά των άλλων στον χαρακτήρα τους, υποτιμώντας την επίδραση των περιστάσεων.
Έτσι, αντί να σκεφτούμε ότι κάποιος έκανε ένα λάθος, μπορεί να καταλήξουμε πολύ γρήγορα στο συμπέρασμα ότι είναι συνολικά κακός ή ανήθικος άνθρωπος.
Φυσικά, υπάρχουν συμπεριφορές που απαιτούν ουσιαστική κριτική και ανάληψη ευθύνης. Η διαφορά βρίσκεται στο κατά πόσο αξιολογούμε μια συγκεκριμένη πράξη ή θεωρούμε ότι αυτή αρκεί για να χαρακτηρίσουμε ολόκληρη την προσωπικότητα κάποιου.
Photo by Luis Villasmil on Unsplash
Όταν η κριτική μετατρέπεται σε δημόσιο διασυρμό
Η δημόσια κριτική μπορεί να έχει σημαντικό κοινωνικό ρόλο. Έχει συμβάλει στην ανάδειξη αδικιών, στην αποκάλυψη καταχρηστικών συμπεριφορών και στην άσκηση πίεσης για αλλαγές. Δεν είναι, επομένως, κάθε περίπτωση δημόσιας αποδοκιμασίας παράδειγμα άδικης ακύρωσης.
Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στο να ζητάμε από κάποιον να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του και στο να συμμετέχουμε σε μια μαζική επίθεση με προσβολές, απειλές ή προσπάθειες προσωπικής εξόντωσης.
Η διαδικτυακή απόσταση μπορεί να κάνει ευκολότερη τη διατύπωση σχολίων που δύσκολα θα λέγαμε πρόσωπο με πρόσωπο. Παράλληλα, όταν χιλιάδες άνθρωποι στρέφονται εναντίον ενός προσώπου, ο καθένας μπορεί να αντιλαμβάνεται το δικό του σχόλιο ως κάτι μικρό, χωρίς να συνυπολογίζει το συνολικό βάρος της επίθεσης.
Για εκείνον που βρίσκεται στο επίκεντρο, όμως, η εμπειρία μπορεί να είναι ιδιαίτερα πιεστική.
Γιατί δυσκολευόμαστε να δώσουμε δεύτερη ευκαιρία
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο του cancel culture είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη συγγνώμη. Όταν κάποιος παραδέχεται δημόσια ένα λάθος, οι αντιδράσεις συχνά διχάζονται. Άλλοι θεωρούν σημαντικό ότι αναλαμβάνει την ευθύνη, ενώ άλλοι αμφισβητούν την ειλικρίνειά του ή πιστεύουν ότι η συγγνώμη δεν αρκεί.
Η εμπιστοσύνη, άλλωστε, δεν αποκαθίσταται πάντα με μια δήλωση. Εξαρτάται από τη σοβαρότητα της πράξης, την προηγούμενη συμπεριφορά του ανθρώπου και το κατά πόσο η μεταμέλεια συνοδεύεται από ουσιαστική αλλαγή.
Ταυτόχρονα, το περιβάλλον των social media συχνά αφήνει περιορισμένο χώρο για τις ενδιάμεσες αποχρώσεις. Ένας άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίζεται είτε ως απολύτως σωστός είτε ως απολύτως λανθασμένος, χωρίς να εξετάζεται εύκολα η πιθανότητα να έχει κάνει κάτι επιλήψιμο και παράλληλα να μπορεί να αλλάξει.
Photo by Jay Openiano on Unsplash
Μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να «ακυρώνουμε»;
Η διαφωνία είναι αναπόφευκτο μέρος της κοινωνικής ζωής και δεν χρειάζεται να αποφεύγουμε τη δημόσια κριτική όταν θεωρούμε ότι κάτι είναι άδικο ή προβληματικό. Μπορούμε, ωστόσο, να είμαστε πιο προσεκτικοί στον τρόπο που συμμετέχουμε σε τέτοιες συζητήσεις.
Πριν κοινοποιήσουμε μια ανάρτηση που προκαλεί οργή, αξίζει να αναζητήσουμε το αρχικό περιεχόμενο και να ελέγξουμε αν γνωρίζουμε πραγματικά τι συνέβη. Εξίσου σημαντικό είναι να ξεχωρίζουμε την κριτική μιας συμπεριφοράς από την προσωπική επίθεση και να αναρωτιόμαστε αν το σχόλιό μας προσθέτει κάτι ουσιαστικό στη συζήτηση.
Η δημόσια λογοδοσία δεν απαιτεί απαραίτητα τον εξευτελισμό ενός ανθρώπου. Μπορούμε να καταδικάζουμε μια πράξη, να ζητάμε εξηγήσεις και να υπερασπιζόμαστε τις αξίες μας χωρίς να συμμετέχουμε σε προσβολές ή διαδικτυακό εκφοβισμό.
Την επόμενη φορά που μια ανάρτηση θα προκαλέσει χιλιάδες οργισμένα σχόλια, ίσως αξίζει να διαβάσουμε λίγο περισσότερο πριν προσθέσουμε και το δικό μας.
Διαβάστε ακόμα
Το σύνδρομο του Πίτερ Παν: Γιατί κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να μεγαλώσουν;
Μετράς τις μέρες για να στολίσεις για Χριστούγεννα; Τι λέει αυτό για εσένα
Το άγχος μπορεί να σε βρει ακόμα και στον ύπνο; Τι συμβαίνει όταν ξυπνάς μέσα στη νύχτα με πανικό
