Στη Νίσυρο η μεγάλη γιορτή της Παναγίας δεν αρχίζει στις 15 Αυγούστου. Έχει ήδη ξεκινήσει εννέα ημέρες νωρίτερα, με ένα από τα παλαιότερα και πιο ιδιαίτερα έθιμα του Αιγαίου, στο οποίο πρωταγωνιστούν γυναίκες που περνούν τις ημέρες αυτές στο μοναστήρι της Παναγίας Σπηλιανής.

Στο μικρό ηφαιστειακό νησί των Δωδεκανήσων ο εορτασμός της Παναγίας Σπηλιανής είναι το σημαντικότερο πανηγύρι του χρόνου και ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα του τόπου. Εδώ υπάρχει το περίφημο «Νιάμερο της Παναγίας», που αρχίζει στις 6 Αυγούστου, ανήμερα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, και ολοκληρώνεται με τη μεγάλη γιορτή στις 15 Αυγούστου. Ο ίδιος ο Δήμος Νισύρου αναφέρει ότι η Παναγία Σπηλιανή εορτάζεται από τις 6 έως τις 15 Αυγούστου.

Και πίσω από αυτές τις εννέα ημέρες υπάρχει ένα έθιμο με έντονα γυναικείο χαρακτήρα, που κάνει τον Δεκαπενταύγουστο της Νισύρου πραγματικά διαφορετικό.

Υπουργείο Πολιτισμού

Οι Εννιαμερίτισσες και το τάμα των εννέα ημερών

Κεντρικά πρόσωπα του εθίμου είναι οι λεγόμενες Εννιαμερίτισσες ή Νιαμερίτισσες, γυναίκες από τη Νίσυρο αλλά και από άλλα νησιά των Δωδεκανήσων που έχουν κάνει τάμα στην Παναγία. Από τις 6 Αυγούστου συγκεντρώνονται στο μοναστήρι και παραμένουν εκεί μέχρι τη μεγάλη γιορτή.

Οι ημέρες αυτές δεν θυμίζουν φυσικά διακοπές σε μοναστήρι. Οι γυναίκες συμμετέχουν στην προετοιμασία του χώρου, φροντίζουν και καθαρίζουν το μοναστήρι και τα ιερά σκεύη, νηστεύουν και προσεύχονται. Σύμφωνα με την παράδοση του «Νιάμερου», κάνουν καθημερινά 300 μετάνοιες μπροστά στην εικόνα της Παναγίας, ενώ ψάλλουν το Μοιρολόι της Μεγαλόχαρης και αυτοσχέδιες παρακλήσεις.

Πρόκειται για μια παράδοση που έχει επιβιώσει μέσα στον χρόνο και μετατρέπει τις ημέρες πριν από τον Δεκαπενταύγουστο σε μια περίοδο προσμονής και προετοιμασίας. Στην πραγματικότητα, στη Νίσυρο συνυπάρχουν δύο τελετουργικές πλευρές του εορτασμού, η επίσημη εκκλησιαστική και αυτή που συνδέεται με τις Εννιαμερίτισσες και το παλιό τοπικό έθιμο.

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε ένα μέρος που από μόνο του αξίζει την ανάβαση. Η Παναγία Σπηλιανή δεσπόζει πάνω από το Μανδράκι, μέσα στο Ενετικό Κάστρο, και αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σημεία της Νισύρου. Η σημερινή μονή ανάγεται στον 14ο αιώνα και η θέση της, ψηλά πάνω από τον οικισμό, προσφέρει μια εντυπωσιακή εικόνα προς το Μανδράκι και το Αιγαίο.

Το όνομα «Σπηλιανή» συνδέεται με τον σπηλαιώδη χώρο στον οποίο βρίσκεται το καθολικό της. Η εικόνα της Παναγίας θεωρείται από τους πιστούς θαυματουργή και η φήμη της ξεπερνά τα όρια του νησιού, γι' αυτό και κάθε Αύγουστο στη Νίσυρο φτάνει κόσμος και από τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Η εικόνα που, σύμφωνα με την παράδοση, διάλεξε μόνη της πού ήθελε να μείνει

Η ιστορία της Παναγίας Σπηλιανής είναι από εκείνες που στη Νίσυρο περνούν από γενιά σε γενιά και αρχίζουν πολύ πριν από το μεγάλο πανηγύρι του Αυγούστου.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, γύρω στο 1400 οι κάτοικοι παρατηρούσαν κάθε βράδυ ένα μικρό φως να τρεμοπαίζει πάνω σε έναν γκρεμό, κοντά στην περιοχή των Λουτρών. Ένας γεωργός αποφάσισε να ψάξει από πού προερχόταν και μέσα σε μια κοιλότητα του βράχου ανακάλυψε ένα μικρό εικόνισμα της Παναγίας. Μέχρι σήμερα, μάλιστα, το σημείο συνδέεται με την ονομασία «Βρετού», δηλαδή τον τόπο όπου βρέθηκε η εικόνα.

Οι κάτοικοι πήραν την εικόνα και τη μετέφεραν με ευλάβεια στην εκκλησία της Παναγίας Ποταμίτισσας στο Μανδράκι. Μόνο που την επόμενη ημέρα η εικόνα είχε εξαφανιστεί.

Φωτό: Kosinaction

Λίγο αργότερα βρέθηκε ξανά, αυτή τη φορά μέσα στη σπηλιά του βράχου, πάνω σε ένα δεμάτι άχυρα. Την επέστρεψαν στην Ποταμίτισσα, αλλά η εικόνα εξαφανίστηκε ξανά και επέστρεψε στη σπηλιά. Σύμφωνα με την παράδοση, το ίδιο συνέβη τρεις φορές. Οι Νισύριοι θεώρησαν τότε ότι αυτό ήταν το σημείο που είχε επιλέξει η ίδια η Παναγία και αποφάσισαν να δημιουργήσουν εκεί τον ναό της. Έτσι γεννήθηκε η Παναγία η «Σπηλιανή».

Η ιστορική έρευνα, βέβαια, μας δίνει μια πιο σύνθετη εικόνα. Η περίφημη αμφίγραπτη εικόνα της Σπηλιανής έχει χρονολογηθεί στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα, ενώ υπάρχουν στοιχεία ότι ο χώρος του σπηλαίου είχε χρησιμοποιηθεί ως χριστιανικός ναός πολύ νωρίτερα. Η μονή φαίνεται επίσης ότι προϋπήρχε του 1424.

Visitnisyros.gr

Η Παναγία που οι Νισύριοι πιστεύουν ότι προστάτευσε το νησί

Με τους αιώνες, η Παναγία Σπηλιανή έγινε κάτι πολύ περισσότερο από το σημαντικότερο προσκύνημα της Νισύρου. Έγινε η προστάτιδα του νησιού και γύρω από την εικόνα της δημιουργήθηκαν δεκάδες ιστορίες και παραδόσεις για θαύματα. Μία από τις πιο εντυπωσιακές συνδέεται με τα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας το 1943, όταν οι Γερμανοί έφτασαν στη Νίσυρο, ανέβηκαν, σύμφωνα με τη διήγηση που έχει διασωθεί, στο μοναστήρι και ανακοίνωσαν στον ηγούμενο ότι σκόπευαν να εγκατασταθούν εκεί. Ο ηγούμενος τούς απάντησε ότι ο ίδιος δεν ήταν ο «νοικοκύρης» του χώρου αλλά φιλοξενούμενος της Κυρίας που βρισκόταν στο κάτω μέρος του μοναστηριού και τους έστειλε να τη δουν.

Οι Γερμανοί κατέβηκαν στη σπηλιά όπου βρίσκεται ο ναός και στάθηκαν μπροστά στην εικόνα. Τι ακριβώς συνέβη εκεί, φυσικά, ανήκει στη σφαίρα της παράδοσης. Η αφήγηση λέει ότι λίγο αργότερα ανέβηκαν τρέχοντας τα σκαλιά και έφυγαν πανικόβλητοι από το μοναστήρι, χωρίς να επιστρέψουν.

Υπάρχει όμως και μία ακόμη ιστορία από την περίοδο της γερμανικής κατοχής που έχει μείνει ιδιαίτερα έντονη στη συλλογική μνήμη των Νισυρίων. Συνδέεται με το καΐκι «Μαρία» και με γερμανικά εκρηκτικά. Σε σχετική καταγραφή του Συλλόγου Νισυρίων Αθηνών, το καΐκι χαρακτηρίζεται ως εκείνο που τελικά «έσωσε ένα ολόκληρο νησί», ενώ σημειώνεται ότι για πολλούς Νισύριους η σωτήρια εξέλιξη των γεγονότων έγινε με την καθοδήγηση της Παναγίας Σπηλιανής.

Γι' αυτό και όταν οι ντόπιοι μιλούν για τη Σπηλιανή δεν μιλούν απλώς για ένα όμορφο μοναστήρι μέσα σε μια ηφαιστειακή σπηλιά. Μιλούν για την Παναγία τους, την προστάτιδα που, σύμφωνα με την πίστη και τις διηγήσεις που μεγάλωσαν γενιές Νισυρίων, στάθηκε δίπλα στο νησί στις πιο δύσκολες στιγμές του.

Από την κατάνυξη στο μεγάλο πανηγύρι

Όσο πλησιάζει η 15η Αυγούστου, το κλίμα αλλάζει. Η κορύφωση έρχεται στις 14 και 15 Αυγούστου, όταν η Νίσυρος γεμίζει προσκυνητές και επισκέπτες.

Την παραμονή, μετά τον Εσπερινό, προσφέρεται νηστήσιμο φαγητό και παραδοσιακοί λουκουμάδες, ενώ οι προετοιμασίες συνεχίζονται για τη μεγάλη ημέρα. Στο έθιμο ξεχωρίζει και το κόλλυβο της Παναγίας, το οποίο ετοιμάζεται με τη συμμετοχή των Εννιαμεριτισσών.

Ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο, μετά τη Θεία Λειτουργία, η εικόνα της Παναγίας βγαίνει από το μοναστήρι και σχηματίζεται πομπή που κατεβαίνει προς το Μανδράκι. Οι Εννιαμερίτισσες συμμετέχουν στην πομπή κρατώντας τους δίσκους με τα κόλλυβα και προπορεύονται της εικόνας. Και κάπου εκεί η ατμόσφαιρα αλλάζει εντελώς.

Από την προσευχή και την κατάνυξη των προηγούμενων ημερών, η γιορτή περνά στο μεγάλο νησιώτικο πανηγύρι. Η πομπή φτάνει στα στενά του οικισμού και στη συνέχεια στην πλατεία, όπου μουσική, φαγητό και χορός παίρνουν τη σκυτάλη.

Αυτή ακριβώς η εναλλαγή είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του Δεκαπενταύγουστου στη Νίσυρο. Για εννέα ημέρες συνυπάρχουν η πίστη, το τάμα, η γυναικεία παρουσία και μια παράδοση που κρατά στον χρόνο, μέχρι να φτάσει η στιγμή που ολόκληρο το νησί γίνεται μια μεγάλη γιορτή.

Και όλα αυτά με φόντο ένα τοπίο που ούτως ή άλλως δεν θυμίζει κανένα άλλο ελληνικό νησί: την ηφαιστειακή Νίσυρο, τα λευκά σπίτια του Μανδρακίου, τα σκοτεινά βράχια και την Παναγία Σπηλιανή να στέκεται ψηλά πάνω από τον οικισμό.

Διαβάστε ακόμα

Danny Leon: Ο skater που έκανε το άλμα της ζωής του μπροστά από την έκλειψη Ηλίου

Nagoro: Το παράξενο χωριό όπου οι κάτοικοι που έφυγαν «αντικαταστάθηκαν» από κούκλες

Sophia Lee: Στα 14 ταξίδεψε μόνη στην Κόστα Ρίκα, στα 21 της λείπουν 6 χώρες για να μπει στο Γκίνες