Φοράς την ίδια φανέλα κάθε φορά που παίζει η ομάδα σου και εκείνη συνεχίζει να κερδίζει. Κέρδισες μια δωροεπιταγή 100 ευρώ αφού είδες τον τυχερό σου αριθμό. Αυτά είναι παραδείγματα αποφένιας (apophenia), δηλαδή της τάσης να αντιλαμβανόμαστε σημαντικά μοτίβα ή συνδέσεις ανάμεσα σε άσχετα γεγονότα.

Αν περνάς μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή σου, όπως αλλαγή καριέρας ή το τέλος μιας σχέσης, η πεποίθηση ότι «όλα γίνονται για κάποιο λόγο» μπορεί να σου προσφέρει παρηγοριά. Αν και η αποφένια μπορεί να δημιουργεί μια αίσθηση τάξης μέσα στο χάος, μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να έχει αρνητικές συνέπειες.

Τι είναι η αποφένια;

Η χρήση του όρου «αποφένια» στην ψυχολογία αποδίδεται στον Γερμανό νευρολόγο Klaus Conrad. Προκύπτει από την ελληνική λέξη «αποφαίνω» (αναδεικνύω, εμφανίζω) και τον χρησιμοποίησε για να περιγράψει ένα τυπικό σύμπτωμα ψύχωσης με ψευδαισθήσεις και αυταπάτες. Παρόλο που ξεκίνησε ως τρόπος περιγραφής μιας ψυχωτικής κατάστασης, είναι στην πραγματικότητα ένα χαρακτηριστικό που εμφανίζεται συχνά και σε μη ψυχωτικούς ανθρώπους.

Ψυχολογικά, αναφέρεται στην αντίληψη συνδέσεων, νοημάτων ή «μηνυμάτων» μέσα σε τυχαία και άσχετα φαινόμενα. Πρόκειται για μια φυσιολογική εμπειρία που όλοι οι άνθρωποι βιώνουν σε κάποιο βαθμό.

Για παράδειγμα: Ένας φίλος σε καλεί ακριβώς τη στιγμή που τον σκεφτόσουν ή συναντάς έναν παλιό συμμαθητή ενώ κάνεις διακοπές σε άλλη πόλη. Όταν τέτοιες συμπτώσεις αρχίζουν να συσσωρεύονται, μπορεί να πειστείς ότι «σημαίνουν κάτι» ή ότι συμβαίνουν για κάποιον συγκεκριμένο λόγο.

Συνηθισμένα παραδείγματα αποφένιας

* Να βλέπεις επανειλημμένα συγκεκριμένους αριθμούς ή γράμματα, όπως το 11:11 στο ρολόι ή συγκεκριμένες πινακίδες κυκλοφορίας.
* Να πιστεύεις ότι μια ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα από έναν άγνωστο ή δημόσιο πρόσωπο απευθύνεται προσωπικά σε εσένα.
* Να αποδίδεις ιδιαίτερη σημασία σε στίχους τραγουδιών, ποιήματα ή συζητήσεις που ακούς τυχαία.
* Να θεωρείς τις συμπτώσεις ως επιβεβαίωση των πεποιθήσεων, φόβων ή επιθυμιών σου.
* Να ακολουθείς ένα συγκεκριμένο τελετουργικό για να έχεις καλή απόδοση σε έναν αγώνα.
* Να πιστεύεις ότι ορισμένοι οιωνοί φέρνουν τύχη, όπως η βροχή την ημέρα του γάμου ή ο καθαρός ουρανός πριν από μια συνέντευξη εργασίας.
* Να θεωρείς ότι ένα πουλί που προσγειώνεται στο μπαλκόνι σου είναι μήνυμα από έναν αγαπημένο που έχει πεθάνει.
* Να ακούς ένα παρηγορητικό τραγούδι και να πιστεύεις ότι ένας αποθανών συγγενής προσπαθεί να σου δώσει κουράγιο.

Τα δύο τελευταία παραδείγματα είναι πολιτισμικά αποδεκτοί τρόποι διαχείρισης του πένθους. Πολλοί άνθρωποι που θρηνούν βρίσκουν παρηγοριά βλέποντας τέτοια «σημάδια», καθώς τους βοηθούν να διατηρούν μια αίσθηση σύνδεσης με το αγαπημένο τους πρόσωπο.

Γιατί συμβαίνει;

Ένας λόγος είναι ότι μας βοηθά να νιώθουμε ασφαλείς. Σύμφωνα με μια εξελικτική θεωρία, ο εγκέφαλός μας προτιμά να κάνει το λάθος να δει έναν κίνδυνο που δεν υπάρχει παρά να αγνοήσει έναν πραγματικό κίνδυνο.

Αν για παράδειγμα δεις κάτι στο σκοτάδι που μοιάζει με αρκούδα, για λόγους επιβίωσης είναι ασφαλέστερο να υποθέσεις ότι πρόκειται όντως για άγριο ζώο παρά να θεωρήσεις ότι είναι αποκύημα της φαντασίας σου.

Photo by William Felipe Seccon on Unsplash

Είναι σύμπτωμα ψυχικής διαταραχής;

Όχι απαραίτητα.

Μια ψυχική διαταραχή χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένα διαγνωστικά συμπτώματα που προκαλούν σημαντική συναισθηματική δυσφορία ή δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργικότητα.

Ωστόσο, η αποφένια μπορεί να εμφανίζεται συχνότερα σε ανθρώπους με αγχώδεις διαταραχές, ιδιαίτερα όταν έχουν την τάση να καταστροφολογούν ή να βγάζουν βιαστικά συμπεράσματα.

Παράδειγμα καταστροφολογίας είναι να υποθέτεις ότι ένας φίλος είναι θυμωμένος μαζί σου επειδή δεν απάντησε αμέσως στο μήνυμά σου ή να υπεραναλύεις τη σχέση σου επειδή ο σύντροφός σου ήταν πιο σιωπηλός από το συνηθισμένο στο δείπνο.

Επίσης, σε άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD) συναντάται συχνά η λεγόμενη «μαγική σκέψη»: η πεποίθηση ότι κάτι κακό θα συμβεί αν δεν πραγματοποιήσουν μια συγκεκριμένη καταναγκαστική πράξη ή τελετουργία.

Πότε γίνεται πρόβλημα;

Η αναγνώριση μοτίβων είναι από μόνη της υγιής και φυσιολογική. Ωστόσο, μπορεί να φτάσει σε ακραίο σημείο όταν αγνοείς τη λογική, την κοινή λογική ή τα ξεκάθαρα αποδεικτικά στοιχεία. Όταν βρίσκεσαι σε κατάσταση έντονης συναισθηματικής φόρτισης ή εμμονής, ο εγκέφαλος προσπαθεί περισσότερο να βρει τάξη και νόημα. Η αποφένια εμφανίζεται συχνότερα όταν νιώθεις λύπη, άγχος, αβεβαιότητα, μοναξιά.

Τα προβλήματα αρχίζουν όταν λαμβάνεις σημαντικές αποφάσεις — συναισθηματικές, οικονομικές ή σχετικές με σχέσεις — βασισμένος σε υποτιθέμενα «σημάδια» αντί στην πραγματικότητα.

Για παράδειγμα, μπορεί να ξοδέψεις χρήματα για ένα ταξίδι που δεν μπορείς να αντέξεις οικονομικά επειδή βλέπεις συνεχώς τον τηλεφωνικό κωδικό της περιοχής που ονειρεύεσαι να επισκεφθείς.

Αποφένια και τζόγος

Η αποφένια μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβλαβής στις περιπτώσεις εθισμού στον τζόγο. Πολλοί εθισμένοι στα τυχερά παιχνίδια πιστεύουν ότι εντοπίζουν μοτίβα που θα τους οδηγήσουν στη νίκη, με αποτέλεσμα να συνεχίζουν να χάνουν χρήματα. Κάτι παρόμοιο μπορεί να συμβεί σε όσους επενδύουν μεγάλα ποσά σε λοταρίες ή στο χρηματιστήριο πιστεύοντας ότι έχουν ανακαλύψει κάποιο «κρυφό μοτίβο».

Αποφένια και θεωρίες συνωμοσίας

Η αποφένια μπορεί επίσης να συμβάλει στην εξάπλωση θεωριών συνωμοσίας. Κάποιοι άνθρωποι προσπαθούν να συνδέσουν εντελώς άσχετα γεγονότα ή να βρουν σχέσεις ανάμεσα σε αριθμούς και περιστατικά, δημιουργώντας έτσι ένα φαινομενικό μοτίβο εκεί όπου δεν υπάρχει.

Πώς να τη διαχειριστείς

Αν η αποφένια σου προκαλεί άγχος, παρεμβατικές σκέψεις ή σε οδηγεί σε κακές αποφάσεις, προσπάθησε να σταματάς για λίγο και να επανεξετάζεις την ερμηνεία σου αντί να θεωρείς ότι τα συναισθήματά σου είναι πάντα σωστά.

Μπορεί να βοηθήσει να αναρωτηθείς:

* Υπάρχουν πραγματικά στοιχεία που υποστηρίζουν αυτή την πεποίθηση;
* Υπάρχει κάποια πιο απλή ή λογική εξήγηση;
* Επηρεάζομαι από φόβο, άγχος ή έντονα συναισθήματα;

Επιπλέον:

* Φρόντισε να κοιμάσαι επαρκώς.
* Διαχειρίσου το στρες.
* Περιόρισε τον χρόνο μπροστά στις οθόνες.
* Παρατήρησε πιο συνειδητά τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές σου.

Η μεγαλύτερη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο νους μπορεί να σε βοηθήσει να αναγνωρίζεις πότε ο εγκέφαλος προσπαθεί να δημιουργήσει συνδέσεις επειδή βρίσκεται σε κατάσταση έντονης συναισθηματικής διέγερσης.

Αν η αποφένια επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητά σου, την εργασία σου ή τις σχέσεις σου, οι ειδικοί συνιστούν να μιλήσεις με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σε βοηθήσει να εξετάσεις εναλλακτικές εξηγήσεις για τα μοτίβα που αντιλαμβάνεσαι, να αξιολογήσεις αν υπάρχει κάποια υποκείμενη ψυχική δυσκολία και να μειώσεις τη συναισθηματική επιβάρυνση που σου προκαλούν αυτές οι σκέψεις.

Διαβάστε ακόμα:

4 τρόποι να αντιμετωπίσετε την πρωινή κατάθλιψη αν δυσκολεύεστε να σηκωθείτε από το κρεβάτι

Γιατί το να λες συνέχεια «δεν πειράζει» σε φθείρει ψυχικά χωρίς να το καταλαβαίνεις