Τα Θεοφάνια ή απλά «Τα Φώτα», είναι μια από τις πιο εμβληματικές γιορτές του ελληνικού χειμώνα. Στις 6 Ιανουαρίου, όλη η Ελλάδα “φωτίζεται” ξανά: νερά αγιάζονται, σταυροί βουτούν στη θάλασσα και ο κόσμος γιορτάζει το φως που διαλύει το σκοτάδι.
Όμως, πίσω από την καθιερωμένη τελετή του αγιασμού των υδάτων, σε κάθε τόπο υπάρχουν μικρές ιδιαιτερότητες, άλλοτε συγκινητικές, άλλοτε ευτράπελες, μα πάντα ζωντανές. Ακολουθούν πέντε από τα πιο ιδιαίτερα έθιμα που τελούνται ανήμερα των Φώτων στην Ελλάδα.
1. Οι διπλοί σταυροί της Χαλκίδας
Στη Χαλκίδα, ο αγιασμός των υδάτων έχει ένα… επιστημονικό twist: ο Ευβοϊκός κόλπος είναι γνωστός για το ρεύμα που αλλάζει φορά κάθε έξι ώρες. Έτσι, ο Μητροπολίτης ρίχνει δύο σταυρούς, έναν προς κάθε κατεύθυνση, ώστε να “φωτιστεί” ολόκληρη η πόλη.
Δεκάδες βουτηχτές ρίχνονται στα παγωμένα νερά, ενώ η πόλη στήνει γύρω από τη γέφυρα του Ευρίπου μια εντυπωσιακή γιορτή. Το θέαμα συνδυάζει παράδοση, θάρρος και πίστη, αλλά και μια δόση… γεωφυσικού μυστηρίου.
2. Οι Μωμόγεροι της Κοζάνης
Στα χωριά του Βοΐου και της Σιάτιστας, το έθιμο κορυφώνεται ανήμερα των Φώτων, όταν οι Μωμόγεροι άνδρες ντυμένοι με προβιές, κουδούνια και μάσκες βγαίνουν στους δρόμους χορεύοντας και τραγουδώντας.
Το δρώμενο έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας και θεωρείται απόγονος των διονυσιακών τελετών. Οι Μωμόγεροι “αγιάζουν” τα σπίτια με γέλιο, σάτιρα και θόρυβο, διώχνοντας τα κακά πνεύματα του χειμώνα και καλωσορίζοντας το φως.
Το αποκορύφωμα είναι η μεγάλη πομπή ανήμερα των Φώτων, όπου ολόκληρα χωριά μετατρέπονται σε κινούμενο θέατρο.
3. Τα Ραγκουτσάρια της Καστοριάς
Ανήμερα των Φώτων, η Καστοριά “ανάβει” για τρεις μέρες. Τα Ραγκουτσάρια ξεκινούν στις 6 Ιανουαρίου με τον αγιασμό και συνεχίζονται ως το βράδυ της 8ης. Η πρώτη μέρα είναι αφιερωμένη στη “φώτιση” της πόλης: μεταμφιεσμένοι, μπάντες και κάρα γεμάτα κρασί γεμίζουν τους δρόμους.
Η ρίζα του εθίμου φτάνει στα διονυσιακά πανηγύρια της αρχαιότητας, ενώ σήμερα αποτελεί μια έκρηξη χαράς και ελευθερίας μέσα στο ψύχος του Γενάρη.
Για τους Καστοριανούς, τα Ραγκουτσάρια δεν είναι απλώς διασκέδαση, είναι η συνέχιση της ζωής μέσα από τη σάτιρα.
4. Το “Πιάσιμο του Σταυρού” στα νησιά με θάρρος και θαλασσινό τελετουργικό
Από τη Σύρο μέχρι την Κάλυμνο και τα Ψαρά, το ρίξιμο του σταυρού στα νερά παίρνει θεαματικές διαστάσεις. Οι κάτοικοι στολίζουν τα καΐκια τους, τα λιμάνια γεμίζουν κόσμο και οι βουτηχτές ρίχνονται στα κύματα με πάθος.
Στην Κάλυμνο, το έθιμο είναι ιδιαίτερα συγκινητικό, καθώς συμμετέχουν δύτες, ψαράδες και παιδιά ναυτικών, ολόκληρη η τοπική κοινωνία. Ο βουτηχτής που πιάνει τον σταυρό θεωρείται ευλογημένος. Η θάλασσα, αγιασμένη και “φωτισμένη”, γίνεται το σύμβολο μιας νέας αρχής.
5. Ο αγιασμός των ποταμών στη Δράμα
Στη Μακεδονία, το νερό έχει πάντα ιερό ρόλο. Στη Δράμα, οι ιερείς και οι κάτοικοι κατευθύνονται ανήμερα των Φώτων προς τον ποταμό Αγγίτη. Εκεί τελείται ο αγιασμός των υδάτων μέσα στη φύση, με τη συμμετοχή των κατοίκων των γύρω χωριών.
Το έθιμο συνδέει τη χριστιανική τελετή με τη γεωργική ευλογία: ο ποταμός “φωτίζεται” για να ευλογήσει τη γη και να φέρει καρποφορία. Οι άνθρωποι παίρνουν νερό από τον αγιασμό και ραντίζουν τα χωράφια τους, μια εικόνα που συνδυάζει τη θρησκευτική πίστη με τη βαθιά σχέση του ανθρώπου με τη γη και τον κύκλο της ζωής.
Το φως που μένει
Από τη Χαλκίδα μέχρι την Κάλυμνο, από τη Δράμα ως την Καστοριά, τα Θεοφάνια δεν είναι απλώς μια τελετή, είναι μια πανελλήνια συμφωνία πίστης και χαράς.
Κάθε τόπος βάζει τη δική του πινελιά στο ίδιο φως άλλοτε με μουσικές, άλλοτε με κουδούνια ή με μια βουτιά στα παγωμένα νερά.
Κι αν υπάρχει κάτι κοινό σε όλα αυτά, είναι η ίδια ανθρώπινη ανάγκη: να καθαρίσουμε, να ξαναρχίσουμε και να φωτιστούμε, έστω για λίγο, μέσα στο χειμωνιάτικο σκοτάδι.
Διαβάστε ακόμα
Το ήξερες; Υπάρχει μία... τρύπα στη Ρώμη μέσα από την οποία ευθυγραμμίζονται τρία κράτη!
Ο επιστημονικός λόγος που το ξεστόλισμα επηρεάζει τη διάθεσή μας (και δεν το έχουμε σκεφτεί)
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ακούμε τη φράση «καλή χρονιά»
