Κι αν οι πραγματικοί χειριστές δεν είναι αυτοί που νομίζουμε; Η χειραγώγηση συνδέεται συχνά με ψυχρές, υπολογιστικές και συναισθηματικά αποστασιοποιημένες προσωπικότητες. Η επιστήμη, όμως, καταρρίπτει αυτό το στερεότυπο: μια πρόσφατη μελέτη δείχνει ότι η χειριστική συμπεριφορά δεν είναι πάντα αποτέλεσμα της επιθυμίας για έλεγχο, αλλά μπορεί να προέρχεται και από βαθιά ανασφάλεια. Με άλλα λόγια, τα άτομα με αγχώδη δεσμό είναι εξίσου πιθανό να χειραγωγήσουν, από φόβο απόρριψης ή εγκατάλειψης.
Η σύνδεση ανάμεσα στον αγχώδη δεσμό και τον μακιαβελισμό μπορεί να μοιάζει αντιφατική, όμως τα επιστημονικά δεδομένα φωτίζουν αυτή τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος. Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Journal of Social and Personal Relationships, βασίζεται σε μια μετα-ανάλυση 27 ερευνών με σχεδόν 14.000 συμμετέχοντες από διάφορες χώρες. Οι ερευνητές αναδεικνύουν μια σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στον αγχώδη δεσμό και τα λεγόμενα «μακιαβελικά» χαρακτηριστικά.
Χειραγώγηση για να αποφευχθεί η εγκατάλειψη
Τι ακριβώς περιλαμβάνει όμως αυτός ο όρος; Δεν αναφέρεται απαραίτητα σε υπολογισμένη συναισθηματική ψυχρότητα, αλλά μάλλον σε μια τάση εργαλειοποίησης των σχέσεων, πρόβλεψης της απόρριψης και υιοθέτησης της ιδέας ότι «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Ωστόσο, αυτό δεν έχει να κάνει με εκούσια αποστασιοποίηση, αντίθετα, αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να αποτελούν σύνθετες αμυντικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση της έντονης σχεσιακής αγωνίας και του χρόνιου φόβου εγκατάλειψης.
Ο αγχώδης δεσμός χαρακτηρίζεται από πανικόβλητο φόβο εγκατάλειψης, διαρκή ανάγκη για επιβεβαίωση και υπερευαισθησία στα σήματα της σχέσης. Ακόμα κι αν κάποιος διαθέτει αυτά τα χαρακτηριστικά, η χειραγώγηση δεν εκδηλώνεται ως συνειδητός υπολογισμός, αλλά ως έμμεσες στρατηγικές για τη διατήρηση του δεσμού. Στην καθημερινότητα, πρόκειται για άτομα που μπορεί να σας βομβαρδίζουν με μηνύματα για να προκαλέσουν αντίδραση, να δημιουργούν αισθήματα ενοχής ή να σας «δοκιμάζουν» επιβάλλοντας περιόδους σιωπής ή συναισθηματικής απόσυρσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί ακόμη και να υπερβάλλουν στη δική τους δυσφορία για να εξασφαλίσουν την προσοχή σας.
Οι συμπεριφορές αυτές συνδέονται άμεσα, σύμφωνα με τη μελέτη, με τον αγχώδη δεσμό. Σε αντίθεση με τους αποφευκτικούς ή αποδιοργανωμένους τύπους προσωπικότητας, όπου η χειραγώγηση τείνει να είναι πιο αποστασιοποιημένη και στρατηγική, η χειραγώγηση των ατόμων με αγχώδη δεσμό βασίζεται σε έντονες συναισθηματικές δυναμικές. Οι ερευνητές τονίζουν ότι αυτά τα άτομα έχουν την τάση να αγνοούν τα θετικά κοινωνικά σήματα, ενώ ταυτόχρονα διογκώνουν τα αρνητικά, μια αντιληπτική μεροληψία που τροφοδοτεί μια καχύποπτη και ασταθή αντίληψη των σχέσεων.
«Αν περιμένουμε από τους άλλους να είναι εχθρικοί ή αναξιόπιστοι, η χειραγώγηση γίνεται μια προστατευτική στρατηγική».
Η παραμορφωμένη ερμηνεία του σχεσιακού περιβάλλοντος ενισχύει στη συνέχεια στρατηγικές ελέγχου και πρόβλεψης, οι οποίες θεωρούνται απαραίτητες για την προστασία από τον φόβο της εγκατάλειψης. «Αν περιμένουμε από τους άλλους να είναι εχθρικοί ή αναξιόπιστοι, η χειραγώγηση γίνεται μια προστατευτική στρατηγική», εξηγούν οι συγγραφείς. Σε αυτό το πλαίσιο, οι συμπεριφορές αυτές δεν βιώνονται απαραίτητα ως κακόβουλες από όσους τις υιοθετούν, αλλά ως ένας τρόπος να διασφαλίσουν τη σχέση. Προσπαθώντας να μειώσουν τη συναισθηματική αβεβαιότητα, επιδιώκουν κυρίως να αποφύγουν έναν αναμενόμενο πόνο, παρά να βλάψουν συνειδητά τον σύντροφό τους.
Στην καρδιά της μελέτης βρίσκεται ένα ανησυχητικό εύρημα: ο μακιαβελισμός δεν είναι πάντα ένα «επιλεγμένο» χαρακτηριστικό. Κληρονομείται από απρόβλεπτα οικογενειακά περιβάλλοντα, συχνά σημαδεμένα από συναισθηματική ασυνέπεια ή παραμέληση. Αν και το όνομά του προέρχεται από τον «Ηγεμόνα» του Μακιαβέλι, αυτό το χαρακτηριστικό της προσωπικότητας έχει τις ρίζες του κυρίως στη συναισθηματική ανασφάλεια. Αντί να αντιμετωπίσουν τις ευαλωτότητές τους, να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους, να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη και να κατευνάσουν τον φόβο της εγκατάλειψης, αυτά τα άτομα καταφεύγουν στη χειραγώγηση, περισσότερο από ευκολία παρά από σκληρότητα. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν βρίσκεται εκεί όπου θα περίμενε κανείς: όπως συνοψίζουν οι ερευνητές, «η αντιμετώπιση του φόβου της απόρριψης ή της προδοσίας θα μπορούσε να μειώσει την ανάγκη για χειραγώγηση».
